Γλώσσα και κριτική σκέψη

1. PISA 2025: Τι μας ζητά να κατανοούμε;

Σας προτείνω να ξεκινήσουμε από ένα στοιχείο που με προβληματίζει βαθιά: την πορεία της κατανόησης κειμένου από τους μαθητές μας. Δεν θεωρώ ότι οι αριθμοί εξηγούν μόνοι τους τι συμβαίνει μέσα στη σχολική τάξη. Μας καλούν, όμως, να αναρωτηθούμε τι εννοούμε όταν λέμε ότι ένα παιδί καταλαβαίνει όσα διαβάζει.

Η πορεία της κατανόησης κειμένου στην Κύπρο, 2012–2025

Από την πρώτη συμμετοχή της Κύπρου το 2012 έως το 2025, η μέση επίδοση στην κατανόηση κειμένου υποχώρησε κατά 70 μονάδες. Το 2025 η επίδοση παρέμεινε ουσιαστικά σταθερή σε σύγκριση με το 2022.

Το 2025 η Κύπρος συγκέντρωσε 379 μονάδες, έναντι 461 του ΟΟΣΑ.

Πέρα από τη μέση βαθμολογία: το 62% των μαθητών

Υπάρχει, όμως, ένα ακόμη εύρημα που θεωρώ ιδιαίτερα ανησυχητικό. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα του PISA 2025, το 62% των δεκαπεντάχρονων μαθητών της Κύπρου δεν έφτασε στο βασικό επίπεδο επάρκειας στην κατανόηση κειμένου.

Δεν πρόκειται απλώς για μαθητές που συγκέντρωσαν βαθμολογία χαμηλότερη από τον μέσο όρο. Πρόκειται για μαθητές που δεν κατέκτησαν το επίπεδο αναγνωστικών δεξιοτήτων το οποίο η αξιολόγηση ορίζει ως βασικό.

Θα ήθελα να εξετάσουμε τι σημαίνει παιδαγωγικά αυτό το αποτέλεσμα. Πώς μαθαίνει ένα παιδί να εντοπίζει πληροφορίες, να συσχετίζει διαφορετικά σημεία ενός κειμένου, να διακρίνει έναν ισχυρισμό από την τεκμηρίωσή του και να διαμορφώνει μια αιτιολογημένη κρίση;

Αυτές οι ικανότητες δεν αφορούν μόνο το μάθημα της Γλώσσας. Αφορούν τον τρόπο με τον οποίο το παιδί κατανοεί τον κόσμο και συμμετέχει σε αυτόν.

PISA 2018 — Rapa Nui: Νήσος του Πάσχα

Αυθεντικό στιγμιότυπο PISA 2018 · Rapa Nui, ερώτηση 1/7. Η ελληνική μετάφραση ακολουθεί.

Σας προτείνω να εξετάσουμε ένα δημοσιευμένο παράδειγμα αξιολόγησης της αναγνωστικής κατανόησης. Το «Rapa Nui» προέρχεται από το PISA 2018. Δεν είναι η άσκηση από την οποία προέκυψε το ποσοστό 62% του PISA 2025· μας επιτρέπει, όμως, να δούμε συγκεκριμένα τι ζητείται από έναν αναγνώστη.

Ερώτηση 1 από 7. Ανατρέξτε στο ιστολόγιο της καθηγήτριας. Επιλέξτε μία απάντηση.

Σύμφωνα με το ιστολόγιο, πότε άρχισε η καθηγήτρια την επιτόπια έρευνά της;

• Α. Κατά τη δεκαετία του 1990.
• Β. Πριν από εννέα μήνες.
• Γ. Πριν από έναν χρόνο.
• Δ. Στις αρχές Μαΐου.

Το ιστολόγιο της καθηγήτριας

Δημοσιεύθηκε στις 23 Μαΐου, ώρα 11:22 π.μ.

Καθώς κοιτάζω έξω από το παράθυρό μου σήμερα το πρωί, βλέπω το τοπίο που έχω μάθει να αγαπώ εδώ στη Ράπα Νούι, η οποία είναι γνωστή σε ορισμένους ως Νήσος του Πάσχα. Το χορτάρι και οι θάμνοι είναι πράσινοι, ο ουρανός είναι γαλανός και στο βάθος υψώνονται τα παλιά, ανενεργά πλέον ηφαίστεια.

Νιώθω κάπως λυπημένη, γνωρίζοντας ότι αυτή είναι η τελευταία μου εβδομάδα στο νησί. Έχω ολοκληρώσει την επιτόπια έρευνά μου και θα επιστρέψω στο σπίτι. Αργότερα σήμερα θα κάνω μια βόλτα στους λόφους και θα αποχαιρετήσω τα μοάι, τα οποία μελετούσα τους τελευταίους εννέα μήνες. Ακολουθεί μια φωτογραφία μερικών από αυτά τα τεράστια αγάλματα.

Αν παρακολουθείτε το ιστολόγιό μου αυτή τη χρονιά, γνωρίζετε ότι οι κάτοικοι της Ράπα Νούι φιλοτέχνησαν αυτά τα μοάι πριν από εκατοντάδες χρόνια. Τα εντυπωσιακά αυτά αγάλματα είχαν λαξευτεί σε ένα και μοναδικό λατομείο, στο ανατολικό τμήμα του νησιού. Μερικά ζύγιζαν χιλιάδες κιλά, κι όμως οι κάτοικοι της Ράπα Νούι κατάφερναν να τα μεταφέρουν σε τοποθεσίες πολύ μακριά από το λατομείο, χωρίς γερανούς ή οποιονδήποτε βαρύ εξοπλισμό.

Για πολλά χρόνια, οι αρχαιολόγοι δεν γνώριζαν πώς μετακινήθηκαν αυτά τα τεράστια αγάλματα. Το ζήτημα παρέμεινε μυστήριο μέχρι τη δεκαετία του 1990, όταν μια ομάδα αρχαιολόγων και κατοίκων της Ράπα Νούι έδειξε ότι τα μοάι μπορούσαν να μεταφερθούν και να ανυψωθούν με σχοινιά κατασκευασμένα από φυτά, καθώς και με ξύλινους κυλίνδρους και οδηγούς από μεγάλους κορμούς δέντρων. Το μυστήριο της μετακίνησης των μοάι είχε λυθεί.

Ωστόσο, ένα άλλο μυστήριο παρέμενε. Τι συνέβη στα φυτά και στα μεγάλα δέντρα που είχαν χρησιμοποιηθεί για τη μετακίνηση των μοάι; Όπως ανέφερα, όταν κοιτάζω έξω από το παράθυρό μου, βλέπω χορτάρι, θάμνους και ένα ή δύο μικρά δέντρα, αλλά τίποτα που θα μπορούσε να είχε χρησιμοποιηθεί για τη μεταφορά αυτών των τεράστιων αγαλμάτων.

Πρόκειται για ένα συναρπαστικό αίνιγμα, το οποίο θα εξερευνήσω σε μελλοντικές αναρτήσεις και διαλέξεις. Μέχρι τότε, ίσως θελήσετε να διερευνήσετε μόνοι σας το μυστήριο. Σας προτείνω να ξεκινήσετε με ένα βιβλίο που ονομάζεται Collapse, του Jared Diamond. Αυτή η κριτική του βιβλίου Collapse είναι ένα καλό σημείο εκκίνησης.

Σχόλια αναγνωστών

Traveler_14 — 24 Μαΐου, 4:31 μ.μ.

Γεια σας, καθηγήτρια! Μου αρέσει πολύ να παρακολουθώ την εργασία σας στη Νήσο του Πάσχα. Ανυπομονώ να διαβάσω το Collapse!

KB_Island — 25 Μαΐου, 9:07 π.μ.

Μου αρέσει κι εμένα να διαβάζω για τις εμπειρίες σας στη Νήσο του Πάσχα. Ωστόσο, πιστεύω ότι υπάρχει και μια άλλη θεωρία που αξίζει να εξεταστεί. Δείτε αυτό το άρθρο: «Πολυνησιακοί αρουραίοι — Ράπα Νούι», Science News.

Τι απαιτεί η πρώτη ερώτηση;

Η σωστή απάντηση είναι Β — Πριν από εννέα μήνες. Η πληροφορία βρίσκεται στο κείμενο, αλλά ο μαθητής πρέπει να τη συσχετίσει με την έναρξη της έρευνας. Η δεκαετία του 1990 αναφέρεται επίσης στο κείμενο, αφορά όμως άλλη ερευνητική δραστηριότητα.

Ας προσέξουμε ότι δεν αρκεί να εντοπίζουμε μια χρονολογία ή μια γνώριμη λέξη. Χρειάζεται να κατανοούμε τη σχέση της πληροφορίας με αυτό που μας ζητείται. Η παρέμβαση του δεύτερου αναγνώστη ανοίγει ένα ακόμη ερώτημα: γιατί αξίζει να εξετάζουμε μια εναλλακτική εξήγηση, ακόμη και όταν μια πρώτη ερμηνεία μάς φαίνεται πειστική;

Σημείωση: Μεταφράζονται η πρώτη από τις επτά ερωτήσεις και το ορατό στην παρεχόμενη εικόνα κείμενο. Το συνολικό ποσοστό 62% δεν αφορά τη συγκεκριμένη άσκηση.

Επίσημο υλικό OECD — Rapa Nui (PISA 2018)

Το θέμα «Γρήγορη Μόδα» του PISA 2025

Στο δημοσιευμένο θέμα «Γρήγορη Μόδα» ο ΟΟΣΑ καλεί τους μαθητές να εξετάσουν επιστημονικές πληροφορίες για τη μόδα και το περιβάλλον. Πρόκειται για παράδειγμα αξιολόγησης επιστημονικού γραμματισμού, το οποίο αξιοποιούμε εδώ για να συζητήσουμε τη σχέση της προσεκτικής ανάγνωσης με την κριτική σκέψη.

PISA 2025 — «Γρήγορη Μόδα»

Πολλοί άνθρωποι ανησυχούν για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις που έχει, σε παγκόσμιο επίπεδο, η παραγωγή και η απόρριψη ενδυμάτων.

Οι ίνες βαμβακιού προέρχονται από την εξωτερική επιφάνεια των σπόρων του βαμβακόφυτου. Σε σύγκριση με τις συνθετικές ίνες, οι βαμβακερές ίνες απαιτούν λιγότερη επεξεργασία και βιοδιασπώνται ευκολότερα.

Η παραγωγή βαμβακερών υφασμάτων απαιτεί μεγάλες ποσότητες νερού, λιπασμάτων, φυτοφαρμάκων και άλλων επιβλαβών χημικών ουσιών. Για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων, αναπτύσσονται μέθοδοι βιώσιμης παραγωγής βαμβακιού.

Αυθεντικό θέμα PISA 2025 — Fast Fashion

Αφετηρία μας δεν είναι η απομνημόνευση της ορθής απάντησης. Είναι να εξετάσουμε μαζί τι διαβάζουμε, ποια στοιχεία μάς πείθουν, πώς αιτιολογούμε και πότε είμαστε διατεθειμένοι να αλλάξουμε γνώμη.

2. Η σκέψη και η γλώσσα στα βιβλία μου

Στη Φιλοσοφία για την Παιδεία εξετάζω τη σχέση της γλώσσας με τη σκέψη. Η γλώσσα δεν είναι μόνο το όργανο με το οποίο μεταφέρουμε έτοιμες ιδέες. Είναι και ο χώρος όπου δοκιμάζουμε τη συνοχή τους, συναντούμε τις αντιρρήσεις των άλλων και αναγνωρίζουμε τα όρια των βεβαιοτήτων μας.

Στην Κριτική Σκέψη κάνω κάτι συναφές σε πρωτότυπα άρθρα. Ξεκινώ από μια φράση που μοιάζει αυτονόητη, τη ρωτώ, την αναπτύσσω και επιχειρώ να δείξω τι άλλο θα μπορούσαμε να σκεφτούμε. Γι’ αυτό προτείνω να συνδέσουμε την ανάγνωση με την πρωτότυπη γραφή.

3. Το διαλογικό παιχνίδι: όταν η σκέψη γεννιέται στη συζήτηση

Σας προτείνω να εξετάσουμε τον διάλογο όχι απλώς ως τρόπο επικοινωνίας, αλλά ως τρόπο ανάπτυξης της σκέψης.

Συχνά ζητούμε από τα παιδιά να απαντούν στις ερωτήσεις μας. Λιγότερο συχνά τους δίνουμε την ευκαιρία να διατυπώνουν τις δικές τους ερωτήσεις, να αμφισβητούν μια απάντηση ή να διαπιστώνουν μόνα τους ότι χρειάζεται να αλλάξουν γνώμη.

Αυτό είναι το ενδιαφέρον που παρουσιάζει για μένα το διαλογικό παιχνίδι.

Το παιδί δεν χρειάζεται να γνωρίζει τι είναι μια λογική αντίφαση για να αναγνωρίσει ότι δύο ισχυρισμοί δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Δεν χρειάζεται να έχει διδαχθεί τη θεωρία των επιχειρημάτων για να ρωτήσει: «Γιατί το λες αυτό;». Δεν χρειάζεται να γνωρίζει τη φιλοσοφική έννοια της αυτογνωσίας για να αντιληφθεί ότι μια συμπεριφορά που κατακρίνει στον άλλον μπορεί να χαρακτηρίζει και το ίδιο.

Στη Φιλοσοφία για την Παιδεία έχω συμπεριλάβει παιδαγωγικούς διαλόγους που μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε τέτοιες κινήσεις της σκέψης.

Δεν θα ήθελα να τους αντιμετωπίσουμε ως υποδείγματα τα οποία πρέπει να αναπαράγονται αυτούσια μέσα στην τάξη. Θα ήθελα να αναγνωρίσουμε τι μπορεί να συμβαίνει όταν δύο παιδιά συζητούν πραγματικά: όταν διαφωνούν, εξηγούν, αμφιβάλλουν, αναζητούν μια κοινή λύση ή αναθεωρούν μια προηγούμενη κρίση τους.

Πέντε παιδαγωγικοί διάλογοι

Θα σταθώ σε πέντε διαλόγους από το βιβλίο μου.

Διάλογος 1 — Ο σεβασμός

Δάσκαλος: Πρέπει να σέβεσαι τους γονείς και τους δασκάλους σου.

Γιάννης: Ποιος το λέει αυτό; Είναι δική σου ιδέα, δάσκαλε;

Δάσκαλος: Όχι, Γιάννη! Όλοι το λένε αυτό! Δεν πιστεύεις ότι οι μεγαλύτεροι σε ηλικία είναι αξιοσέβαστοι;

Γιάννης: Όχι όλοι!

Δάσκαλος: Λοιπόν, μερικοί από αυτούς είναι!

Γιάννης: Μπορώ να το δεχτώ αυτό... Νιώθω σεβασμό για κάθε σεβαστό άτομο, είτε είναι γέρος είτε νέος, χωρίς να με απασχολεί καθόλου η πηγή αυτού του συναισθήματος. Αν ποτέ ανακαλύψετε μια σταθερή φιλοσοφική ιδέα σχετικά με την πηγή των ηθικών συναισθημάτων, δάσκαλε, θα είμαι εδώ για να τη συζητήσω μαζί σας!

Δάσκαλος: Εντάξει! Με έπεισες ήδη!

Διάλογος 2 — Η αμοιβαιότητα του σεβασμού

Δάσκαλος: Πάντα αναρωτιέμαι για τα συναισθήματά σας, παιδιά! Με συμπαθείτε;

Παύλος: Μπορώ, κύριε;

Δάσκαλος: Ναι, σε παρακαλώ, Παύλο!

Παύλος: Είστε καλός άνθρωπος!

Δάσκαλος: Ευχαριστώ, Παύλο! Το εκτιμώ! Είναι σημαντικό να σεβόμαστε ο ένας τον άλλον.

Παύλος: Ναι! Σας σεβόμαστε επειδή μας σέβεστε!

Δάσκαλος: Αλήθεια;

Παύλος: Φυσικά! Κανείς δεν μπορεί να με αναγκάσει να τον συμπαθώ αν δεν το θέλω.

Δάσκαλος: Λοιπόν, για μια στιγμή σκέφτηκα ότι ίσως οι γονείς σου ή ο ιερέας της εκκλησίας σου σάς είπαν να με σέβεστε!

Παύλος: Όχι, κύριε! Εσείς μας εμπνέετε.

Διάλογος 3 — Η φροντίδα του εαυτού και των άλλων

Δάσκαλος: Να σου κάνω μια ερώτηση! Νοιάζεσαι για τους άλλους;

Μαργαρίτα: Φυσικά!

Δάσκαλος: Γιατί;

Μαργαρίτα: Επειδή έτσι νιώθω!

Δάσκαλος: Είναι θέμα συναισθήματος ή υποχρέωσης;

Μαργαρίτα: Είναι θέμα συναισθήματος, κύριε!

Δάσκαλος: Και τα συναισθήματά σου για τον εαυτό σου;

Μαργαρίτα: Νοιάζομαι και για τον εαυτό μου!

Δάσκαλος: Δεν είναι παράδοξο;

Μαργαρίτα: Καθόλου!

Δάσκαλος: Γιατί;

Μαργαρίτα: Το να νοιάζεσαι για τον εαυτό σου δεν σημαίνει ότι δεν νοιάζεσαι για τους άλλους!

Δάσκαλος: Πώς γίνεται αυτό;

Μαργαρίτα: Είναι απλό! Όταν πεινάω, θέλω να φάω. Όταν κάποιος άλλος πεινάει, νιώθω την ανάγκη να του δώσω κάτι να φάει, αν μπορώ.

Διάλογος 4 — Η Άννα και η Μαίρη

Άννα: Πάντα σκέφτεσαι τον εαυτό σου!

Μαίρη: Γιατί το λες αυτό;

Άννα: Επειδή πάντα θέλεις να πάμε στο λούνα παρκ της επιλογής σου!

Μαίρη: Δεν μου λες κι εσύ μερικές φορές να πάμε στο λούνα παρκ της επιλογής σου;

Άννα: Ναι, το λέω!

Μαίρη: Τότε, ποια είναι η διαφορά μεταξύ μας;

Άννα: … Κατάλαβα… Και οι δύο νοιαζόμαστε για τον εαυτό μας…

Μαίρη: Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν νοιάζεσαι για μένα ή ότι εγώ δεν νοιάζομαι για σένα!

Άννα: Γιατί το λες αυτό;

Μαίρη: Επειδή και οι δύο θέλουμε να παίξουμε μαζί!

Διάλογος 5 — Η επιθυμία και η λογική

Ανδριάνα: Έχεις σκεφτεί σοβαρά να «δανειστείς» το ποδήλατο του αδελφού σου χωρίς να του το πεις;

Γιώργος: Λοιπόν, δεν έχω σκεφτεί πόση σκέψη αφιέρωσα στην επιθυμία μου...

Ανδριάνα: Δεν θέλεις να σκεφτείς σοβαρά αυτή την ιδέα σου;

Γιώργος: Μα, όπως σου είπα, θέλω να δανειστώ το ποδήλατο του αδελφού μου...

Ανδριάνα: Δεν θα ήταν καλύτερα να σκεφτείς σοβαρά την επιθυμία σου πριν την πραγματοποιήσεις;

Γιώργος: Και αν καταλήξω στο συμπέρασμα ότι δεν πρέπει να «δανειστώ» το ποδήλατο του αδελφού μου χωρίς να του το πω;

Ανδριάνα: Τότε θα πρέπει να αναγνωρίσεις ότι πρέπει να ελέγχουμε τα συναισθήματά μας με τη λογική.

Γιώργος: Μου φαίνεται δίκαιο!

Ανδριάνα: Χαίρομαι που το ακούω!

Ας προσέξουμε κάτι: το σημαντικό δεν είναι μόνο τι λέει κάθε παιδί, αλλά και τι προκαλεί ο λόγος του στη σκέψη του άλλου.

Μια ερώτηση μπορεί να αποκαλύψει μια ασυνέπεια. Μια αντίρρηση μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα διάκριση. Μια απλή διαφωνία μπορεί να μετατραπεί σε προσπάθεια κατανόησης.

Αυτή η δυνατότητα έχει ιδιαίτερη σημασία για τη γλωσσική εκπαίδευση. Το παιδί αρχίζει να κατανοεί ότι οι λέξεις του έχουν συνέπειες. Ότι το «πάντα», το «ποτέ», το «όλοι» και το «κανείς» δεν είναι αθώες προσθήκες στον λόγο του. Ότι η επιλογή μιας λέξης μπορεί να μεταβάλει την αλήθεια ή τη δικαιοσύνη ενός ισχυρισμού.

Η κατανόηση του λόγου του άλλου και η προσεκτικότερη διατύπωση του δικού μας λόγου αναπτύσσονται έτσι μαζί.

4. Από το διαλογικό παιχνίδι στην κατανόηση κειμένου

Ας επιστρέψουμε για λίγο στο κείμενο του PISA.

Ένα παιδί μπορεί να διαβάσει ότι το βαμβάκι βιοδιασπάται ευκολότερα από τις συνθετικές ίνες και να συμπεράνει ότι η χρήση βαμβακιού είναι πάντοτε καλύτερη για το περιβάλλον.

Αν, όμως, συνεχίσει την ανάγνωση, θα συναντήσει την πληροφορία ότι η παραγωγή βαμβακερών υφασμάτων απαιτεί μεγάλες ποσότητες νερού και χημικών ουσιών.

Τι συμβαίνει εδώ;

Δεν έχουμε κατ' ανάγκην δύο αντιφατικές πληροφορίες. Έχουμε διαφορετικές πλευρές ενός σύνθετου προβλήματος.

Για να κατανοήσει το κείμενο, ο μαθητής χρειάζεται να συγκρατήσει περισσότερα από ένα δεδομένα και να εξετάσει τη μεταξύ τους σχέση. Χρειάζεται να αντισταθεί στην ευκολία ενός απόλυτου συμπεράσματος.

Αυτή είναι μια κρίσιμη στιγμή της ανάγνωσης: η στιγμή κατά την οποία το παιδί ανακαλύπτει ότι η κατανόηση δεν εξαντλείται στην αναγνώριση των λέξεων ούτε στην επανάληψη μιας πληροφορίας.

Θα μπορούσαμε να το ρωτήσουμε: «Αφού το βαμβάκι βιοδιασπάται ευκολότερα, γιατί η παραγωγή του εξακολουθεί να δημιουργεί περιβαλλοντικά προβλήματα;».

Η ερώτηση δεν απαιτεί να απομνημονεύσει μια ακόμη πρόταση. Το καλεί να συνδέσει όσα έχει ήδη διαβάσει.

Εδώ συναντιούνται η αναγνωστική κατανόηση και η κριτική σκέψη.

5. «Παιδεία απούσα»: πώς διαβάζουμε ένα πρωτότυπο άρθρο

Θα ήθελα τώρα να στραφούμε σε ένα διαφορετικό είδος κειμένου: στο πρωτότυπο άρθρο.

Στην Κριτική Σκέψη περιλαμβάνεται το άρθρο μου «Παιδεία απούσα».

Παιδεία απούσα

Η παιδεία λείπει... συνεχώς. Κυρίως, βέβαια, όταν μας απογοητεύει η ζωή, οι άλλοι άνθρωποι, δηλαδή μονίμως. Και δεν παύουμε να το επισημαίνουμε, ανελλιπώς. Η απουσία αυτή, ωστόσο, η διαρκής εννοώ, κινεί υποψίες. Γιατί δεν πρόκειται για αναπάντεχη και προσωρινή έκλειψη. Πρόκειται για μόνιμη κατάσταση.

Αν η παιδεία ήταν παρούσα, ισχυριζόμαστε, το κακό δεν θα ήταν κακό. Θα ήταν καλό. Είναι όμως έτσι; Ή υπερβάλλουμε όταν, για να δικαιολογήσουμε τα κακώς κείμενα, επικαλούμαστε την απουσία της παιδείας; Αν δεν υπερβάλλουμε, το σχήμα λόγου που θέλει το κακό να συμβαίνει ερήμην της παιδείας, σημαίνει ότι με την παιδεία ο κόσμος που μας περιβάλλει θα ήταν όμορφος, αξιοθαύμαστος, τέλειος.

Βεβαίως με ανησυχεί το εξής. Όλο και περισσότεροι επιρρίπτουν στην απούσα παιδεία ευθύνη για το κακοφτιαγμένο τοπίο της καθημερινότητάς μας. Διερωτώμαι: Πώς εννοεί καθένας τους την παιδεία που δεν υπάρχει και όμως είναι θαυματουργή; Γιατί, προφανώς, όποιος την επικαλείται οφείλει να μπορεί να την ορίσει, να την περιγράψει, να την παραδειγματίσει. Μπορεί; Ή πρόκειται για εύσχημη καταγγελία εκείνου που δεν μας αρέσει, που μας πλήττει, που μας πνίγει;

Οι καταγγελίες αυτές δίνουν και παίρνουν, με την παραμικρότερη ή τη σοβαρότερη αφορμή και, κατά το δοκούν, εξαπολύονται από σχεδόν όλους εναντίον σχεδόν όλων. Γι’ αυτό αναρωτιέμαι: Αφού τόσο πολύ μας λείπει, γενικώς, η παιδεία, μήπως πρόκειται για μαγική εικόνα, που δείχνει κάτι για να κρύψει κάτι άλλο; Μήπως η κραυγή για την απουσία της παιδείας καλύπτει το γεγονός ότι αγνοούμε τι ακριβώς είναι;

Βέβαια, εδώ, συμβαίνει το εξής παράδοξο: οι σύγχρονες κοινωνίες «πλημμυρίζουν από παιδεία». Η οικογένεια, το σχολείο, το Πανεπιστήμιο, ο θεσμός της διά βίου μάθησης, τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης με τις παιδαγωγικές και επιμορφωτικές τους εκπομπές, οι εφημερίδες με τα πολυσέλιδα, έγχρωμα και ασπρόμαυρα, αφιερώματα σε θέματα παιδείας: όλα εστίες, υποτίθεται, παιδείας. Και δεν υπάρχει ούτε μια από αυτές τις παιδαγωγικές μηχανές, που να μην καταγγέλλεται για δυσλειτουργία, για αφλογιστία, για αναποτελεσματικότητα, για παιδαγωγική ανυπαρξία.

Οι παιδαγωγικά ανύπαρκτοι παιδευτικοί μας θεσμοί, που όλοι τους ...νοσταλγούν την παιδεία, πρωτοστατούν στην αναζήτησή της και, πανθομολογουμένως, δεν τη βρίσκουν. Έχω μια πρόταση: να έχουν όλοι τον νου τους, διαρκώς, θεσμικοί και μη νοσταλγοί της παιδείας. Κι όποιος τη βρει, να ειδοποιήσει και τους υπολοίπους. Ειδάλλως, καλύτερα, να μην ξαναμιλήσουμε για την παιδεία και την απουσία της. Αυτό είναι γνωστό...

(03-06-2008)

Η πρόθεσή μου δεν είναι να σας παρουσιάσω το άρθρο ως μια άποψη με την οποία οφείλετε να συμφωνήσετε.

Αντίθετα, θα ήθελα να δείξω πώς μπορούμε να διαβάζουμε ακόμη και ένα κείμενο με το οποίο διαφωνούμε.

Ο τίτλος ήδη δημιουργεί μια προσδοκία. Η πρώτη διατύπωση μάς φέρνει αντιμέτωπους με μια κρίση που ακούμε συχνά στον δημόσιο λόγο.

Αλλά τι σημαίνει ότι η παιδεία «λείπει»; Από πού λείπει; Ποιος το διαπιστώνει; Με ποια κριτήρια; Και τι θεωρούμε ότι θα υπήρχε στη θέση της, αν δεν έλειπε;

Με τέτοιες ερωτήσεις αρχίζουμε να διαβάζουμε ένα άρθρο πέρα από την επιφανειακή συμφωνία ή διαφωνία μας με αυτό.

Δεν αρκεί να αναγνωρίσουμε το θέμα του. Χρειάζεται να παρακολουθήσουμε πώς διαμορφώνεται η σκέψη του συγγραφέα, πού αμφισβητεί μια παραδοχή, ποια επιχειρήματα επιστρατεύει και ποια ερωτήματα αφήνει ανοιχτά.

Αυτή η ανάγνωση είναι δυσκολότερη. Είναι όμως και δημιουργικότερη, επειδή μας επιτρέπει να συναντήσουμε μια σκέψη χωρίς να παραδώσουμε τη δική μας.

6. Η πρωτότυπη γραφή ως καλλιέργεια της κριτικής σκέψης

Θα ήθελα να σας προτείνω να σκεφτούμε και την αντίστροφη διαδρομή.

Δεν γράφουμε μόνο επειδή έχουμε ήδη σκεφτεί. Συχνά σκεφτόμαστε πληρέστερα επειδή επιχειρούμε να γράψουμε.

Όταν ένα παιδί προσπαθεί να διατυπώσει μια δική του θέση, ανακαλύπτει ότι μια γενική εντύπωση δεν αρκεί. Πρέπει να επιλέξει λέξεις, να συνδέσει προτάσεις, να εξηγήσει τι εννοεί και, κάποτε, να αναγνωρίσει ότι αυτό που ήθελε να πει δεν είναι ακόμη αρκετά σαφές.

Δεν εννοώ ότι πρέπει να ζητούμε από τα παιδιά να γράφουν φιλοσοφικά άρθρα. Εννοώ ότι μπορούμε να τους προσφέρουμε περισσότερες ευκαιρίες να εκφράζουν μια δική τους σκέψη, ακόμη και με λίγες προτάσεις.

Ένα παιδί μπορεί να διαβάσει μια μικρή ιστορία και να γράψει γιατί δεν συμφωνεί με την απόφαση ενός προσώπου. Ένα άλλο μπορεί να υποστηρίξει την αντίθετη άποψη. Ένα τρίτο μπορεί να διαπιστώσει ότι και οι δύο απόψεις περιέχουν κάτι εύλογο.

Το ζητούμενο δεν είναι η πρωτοτυπία ως εντυπωσιασμός. Είναι η προσωπική ευθύνη απέναντι σε αυτό που λέμε.

7. Μια κοινή παιδαγωγική προσπάθεια

Δεν έρχομαι να σας προτείνω ένα άκαμπτο πρόγραμμα επιμόρφωσης ούτε μια ακόμη σειρά υποχρεώσεων για τους εκπαιδευτικούς.

Γνωρίζω ότι η καθημερινότητα του σχολείου είναι σύνθετη και ότι οι εκπαιδευτικοί εργάζονται μέσα σε πραγματικούς περιορισμούς.

Θα ήθελα, όμως, να μοιραστώ μαζί σας μια δυνατότητα: να καλλιεργήσουμε σταδιακά μια σχολική πρακτική στην οποία ο διάλογος, η προσεκτική ανάγνωση και η προσωπική γραφή θα υποστηρίζουν το ένα το άλλο.

Ο ρόλος σας ως διευθυντών μπορεί να είναι καθοριστικός, όχι επειδή θα επιβάλετε μια νέα μέθοδο, αλλά επειδή μπορείτε να δημιουργήσετε τις συνθήκες για να τη διερευνήσουν οι εκπαιδευτικοί μαζί σας.

Θα μπορούσαμε, για παράδειγμα, να ξεκινήσουμε από ένα σύντομο κείμενο, να εξετάσουμε διαφορετικές αναγνώσεις του και να συζητήσουμε ποιες ερωτήσεις βοηθούν τα παιδιά να κατανοούν βαθύτερα.

Θα μπορούσαμε επίσης να παρατηρήσουμε πώς αλλάζει η ποιότητα των γραπτών τους όταν έχουν προηγουμένως συζητήσει, διαφωνήσει και αιτιολογήσει τις απόψεις τους.

Δεν χρειάζεται όλες οι τάξεις να ακολουθούν την ίδια ακριβώς διαδικασία. Εκείνο που αξίζει να διατηρήσουμε είναι η παιδαγωγική πρόθεση: να δίνουμε στα παιδιά περισσότερο χώρο για να σκέφτονται με τον δικό τους λόγο.

8. Επίλογος

Ξεκινήσαμε από τις επιδόσεις των μαθητών μας στην κατανόηση κειμένου.

Θα ήθελα να ολοκληρώσω επιστρέφοντας σε ένα ερώτημα που θεωρώ σημαντικότερο από οποιαδήποτε βαθμολογία:

Τι συμβαίνει μέσα στο παιδί όταν κατανοεί πραγματικά κάτι που διαβάζει;

Ίσως εκείνη τη στιγμή δεν αποκτά απλώς μια ακόμη πληροφορία. Ίσως αρχίζει να διακρίνει, να συσχετίζει, να αμφιβάλλει, να αναγνωρίζει μια διαφορετική δυνατότητα.

Αν καταφέρουμε να προσφέρουμε περισσότερες τέτοιες στιγμές στους μαθητές μας, θα έχουμε συμβάλει όχι μόνο στην αναγνωστική τους ικανότητα, αλλά και στη διαμόρφωση μιας πιο ανεξάρτητης και υπεύθυνης σκέψης.

Αυτό είναι που ήθελα να διερευνήσω σήμερα μαζί σας.